فردا ۲۸ اردیبهشت, زادروز خیام نیشابوری ملقب به حکیم جهان و فیلسوف گیتی, فیلسوف, ریاضیدان, ستاره شناس و رباعی سرای ایرانی است که گاه شماری هجری خورشیدی را تکمیل و تقویم ایرانی را ابداع کرد غیاث الدین ابوالفتح عُمر بن ابراهیم خَیام نیشابوری در سده پنجم هجری قمری، در نیشابور (از توابع خراسان رضوی) و […]


فردا ۲۸ اردیبهشت, زادروز خیام نیشابوری ملقب به حکیم جهان و فیلسوف گیتی, فیلسوف, ریاضیدان, ستاره شناس و رباعی سرای ایرانی است که گاه شماری هجری خورشیدی را تکمیل و تقویم ایرانی را ابداع کرد

غیاث الدین ابوالفتح عُمر بن ابراهیم خَیام نیشابوری در سده پنجم هجری قمری، در نیشابور (از توابع خراسان رضوی) و در زمان سلطه ترک های سلجوقی بر خراسان، زاده شد.

وی در زادگاه خویش نزد استادان برجسته از جمله «امام موفق نیشابوری» به آموختن علم پرداخت؛ گفته شده او دارای هوشی فوق العاده بوده و حافظه ای نیرومند و قوی داشته است. خیام در جایی ابن سینا را نیز استاد خود می داند، اما با توجه به تفاوت زمانی زندگی این دو، این استادی ابن سینا برای خیام بیشتر جنبه معنوی دارد.

ایشان در دوره پادشاهی ملک شاه سلجوقی، نیشابور را به قصد سمرقند ترک کرد و در آنجا تحت حمایت و سرپرستی “ابوطاهر قاضی القضات” سمرقند، کتابی درباره معادله های درجه سوم تحت نام “رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله” به زبان عربی نوشت. در این زمان خواجه نظام الملک طوسی در مقام وزارت ملک شاه سلجوقی قرار داشت و از آنجا که خیام با خواجه رابطه ای نیکو داشت، این کتاب را پس از نگارش به او تقدیم کرد.

خیام پس از این دوران به دعوت پادشاه جلال الدین ملک شاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک، به اصفهان می رود تا سرپرستی رصدخانه اصفهان را به عهده گیرد. اقامت ایشان در اصفهان ۱۸ سال به طول می انجامد که طی این سال ها با مدیریت خیام، “زیج ملکشاهی” یا همان “سالنامه” آماده شد و طرح سر و سامان دادن به گاه شمار تنظیم شد.

یکی از کارهای برجسته خیام که در دوران وزارت خواجه نظام الملک صورت گرفت، سروسامان دادن و سرپرستی محاسبات گاه شماری ایران بود. تقویم هجری خورشیدی که مورد استفاده ما ایرانیان است، از سوی حکیم عمر خیام نیشابوری تکمیل شد که به سبب همزمانی انجام آن با حکومت “جلال الدین ملکشاه سلجوقی”، به “تقویم جلالی” شهرت یافته است. این تقویم دقتی به مراتب بالاتر از گاه شماری میلادی دارد.

پس از درگذشت ملک شاه و کشته شدن نظام الملک، خیام مورد بی مهری قرار گرفت و کمک مالی به رصدخانه (زیج) قطع شد. بعد از سال ۴۷۹ هجری، خیام اصفهان را به قصد اقامت در مرو که به عنوان پایتخت جدید سلجوقیان انتخاب شده بود، ترک کرد.

در زمان خیام فرقه های گوناگون سنی و شیعه، عثنااشعری و معتزلی سرگرم بحث ها و مجادلات اصولی و کلامی بودند. در دوران او اتفاقات مهمی نظیر جنگ های صلیبی، سقوط دولت آل بویه، قیام دولت آل سلجوقی، ظهور اسماعیلیان و … رخ داد.

دو تن از معاصران و نزدیکان خیام، درباره او زندگی نامه ای نوشته اند که یکی از آن ها نظامی عروضی است که در کتاب “چهار مقاله” به طور مفصل به زندگی عمر خیام پرداخته و دیگری کتاب “تتمه صوان الحکمه یا تاریخ الحکما”، نوشته ابوالحسن علی بیهقی است.

غلامحسین مراقبی (از محققان تاریخ و ادب ایران) درباره خیام نوشته که او در زندگی هرگزی همسری برنگزیده است. خیام در سال ۵۱۷ هجری قمری در زادگاه خود درگذشت. آرامگاه ایشان هم اکنون در شهر نیشابور، در نزدیکی آرامگاه امام زاده محروق قرار دارد.

آثار

مهم ترین و تأثیرگذارترین اثر ریاضی خیام، “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس” است که در آن خطوط موازی و نظریه نسبت ها را شرح می دهد. او در این کتاب اصول موضوعه هندسه اقلیدسی اصل موضوعه پنجم اقلیدس را درباره قضیه خطوط متوازی که شالوده هندسه اقلیدسی است، مورد مطالعه قرار داد و اصل پنجم را اثبات کرد.

از دیگر دستاوردهای وی موفقیت در تعیین ضرایب بسط دو جمله ای (بینوم نیوتن) است که البته تا سده قبل نامکشوف مانده بود و به احترام سبقت وی بر اسحاق نیوتن در این زمینه در بسیاری از کتب دانشگاهی و مرجع این دو جمله ای ها «دو جمله ای خیام-نیوتن» نامیده می شوند. نوشتن این ضرایب به صورت منظم مثلث خیام-پاسکال را شکل می دهد که بیانگر رابطه ای بین این ضرایب است.

آنچه که از آثار خیام وجود دارد یا تاریخ نویسان وجود آن ها را ذکر کرده اند، رساله ها و مقالاتی است که او در علوم مختلف نوشته است که برخی از آن ها عبارتند از: “رساله ای در جبر و مقابله”، “رساله ای در شرح اصول اقلیدس”،” زیج ملکشاهی یا زیج جلالی”، “رساله ای در طبیعیات”، “رساله در وجود”، “رساله ای در اختلاف فصول و اقالیم”،”رساله در وجود”، “نوروزنامه”، “دیوان رباعیات”، “رساله فی براهین الجبر والمقابله”، “رساله تکلیف”و … .

خیام زندگی اش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی که هم دوره هایش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند، بی خبر بودند؛ گویا ترانه های خیام در زمان زیستنش به دلیل تعصبی که در مردم وجود داشته، پنهان مانده و تنها بین برخی دوستان همرنگ و صمیمی خیام شهرت داشته است.

خیام در دنیای ادب و هنر، یک چهره جهانی به حساب می آید که این موضوع را مدیون “ادوارد فیتز جرالد”، شاعر انگلیسی است که اشعار او را به زبان انگلیسی برگردانده است. او در قرن نوزدهم میلادی، افکار بزرگ فیلسوف و شاعر را به جهانیان شناساند و موجب توجه همگان به خیام شد.

در حالی که بیش از چند هزار رباعی به خیام نسبت داده شده، تعداد واقعی رباعیات او را حدود هفتاد دانسته اند. اشعار خیام با مایه های فلسفی و خوش بودن و زندگی کردن در زمان حال، در زبان فارسی از شهرت بسیاری برخوردار است که نمونه آن در زیر آمده است:

“خیام اگر ز باده مستی خوش باش

با ماه رخی اگر نشستی خوش باش

چون عاقبت کار جهان نیستی است

انگار که نیستی چو هستی خوش باش”